Misschien heb je weleens een verhaal van William Shakespeare gezien zoals een film, iets in het theater, of ergens op school een passage uit een boek tijdens een les Engels. Terwijl je luisterde, gebeurde er iets bijzonders: jouw brein begon direct met vertalen. De woorden kregen betekenis, nog voordat je er bewust over nadacht.
Beeld, geluid, mimiek en toon helpen je daarbij. Ze geven kleur aan de woorden, maakten duidelijk wat er wél werd gezegd en minstens zo belangrijk: wat er juist word verzwegen.
Maar stel je voor dat je die hulp niet hebt. Geen beeld. Geen geluid. Geen toneelspel, geen ervaring uit het verleden om op terug te vallen. Dan moet je brein het zelf doen. Het gaat op zoek naar herinneringen, vult de gaten op met beelden uit je eigen leven, en probeert zo betekenis te geven aan kale woorden en holle zinnen.
Daarom herschrijf ik een oude tekst. Als voorbeeld, niet om ze af te zwakken, maar om deze begrijpelijker te maken. Door de lagen van ingewikkelde taal af te pellen, komt de kern bloot te liggen. Zo snap ik het beter en hopelijk jij ook.
Uit Romeo and Juliet door William Shakespeare.
“Two households, both alike in dignity,
In fair Verona, where we lay our scene,
From ancient grudge break to new mutiny,
Where civil blood makes civil hands unclean.
From forth the fatal loins of these two foes
A pair of star-cross’d lovers take their life;
Whose misadventured piteous overthrows
Do with their death bury their parents’ strife.
The fearful passage of their death-mark’d love,
And the continuance of their parents’ rage,
Which, but their children’s end, nought could remove,
Is now the two hours’ traffic of our stage;
The which if you with patient ears attend,
What here shall miss, our toil shall strive to mend.”
En zo begint het verhaal met een Shakespeareaans sonnet. En word gebruikt als een proloog (intro) een samenvatting van het hele verhaal in poëtische vorm.
Zoals een samenvatting, op de achterkant van een boek. Tragedie, twee geliefden uit twee families die vijanden van elkaar zijn. Een dodelijke afloop, en hoe hun dood uiteindelijk de families er toe dwingt de strijdbijl te begraven.
Het nodigt ook het publiek uit om heel aandachtig en met geduld te kijken: “The which if you with patient ears attend…”
Het belang van een sterke opening
Shakespeare begon Romeo and Juliet niet zomaar met een scène of dialoog, maar met een proloog – een kort, dramatisch gedicht dat meteen vertelt wat er gaat gebeuren. Twee geliefden gaan dood. De families ruziën. Pas in de dood komt er vrede. Je weet dus vanaf het begin dat het slecht afloopt. En toch zit je op het puntje van je stoel. Juist dat vergroot de spanning in alles wat daarna komt.
In plaats van vanuit het niets te beginnen en te hopen dat iemand jouw verhaal, jouw eerste hoofdstuk, of zelfs alleen al jouw inleiding boeiend genoeg vindt om verder te lezen kun je als schrijver ook de leiding nemen, zoals Shakespeare deed.
De lezer bij de hand pakken, een kijkje geven van wat er komt, of simpeler nog het je te laten voelen – hier gebeurt iets wat de moeite waard is – Dat is zeldzaam. Maar wie het goed doet, wint direct het vertrouwen van de lezer, kijker of luisteraar.
Een goede opening is geen toeval. Het is een belofte. En het maakt alles wat nog komt krachtiger.
Een oefening in eenvoud en waarom ik dit probeerde te herschrijven.
Soms helpt het om niet meteen zelf iets te bedenken, maar om te beginnen bij iets dat al bestaat. Iets ouds, iets groots zoals de beroemde proloog uit Romeo and Juliet.
Je kunt zo’n tekst lezen, hardop horen, analyseren, of zelfs vertalen naar je eigen woorden. Niet omdat je het beter weet dan Shakespeare, maar omdat je iets wilt begrijpen. En omdat je eigen denken soms pas op gang komt zodra je probeert om andermans taal simpel te maken.
Dit is geen absolute waarheid, geen vaste methode. Maar het kan een oefening zijn. Een manier om te observeren, te leren, en uiteindelijk misschien ook om je eigen stem te vinden. Dat wat voor jou natuurlijk voelt.
Wat nu volgt is mijn poging om een beroemde tekst terug te brengen tot de kern. Niet om het origineel te vervangen, maar om dichterbij te komen. Voor mezelf. En misschien ook voor jou.
Van Engels naar ‘moderner’ Nederlands;
“Twee families, even trots en even sterk,
In het mooie Verona speelt dit verhaal zich af.
Een oude vete laait weer op tot nieuw geweld,
Waar burgers bloed vergieten met hun eigen hand.
Uit deze vijandschap worden twee geliefden geboren,
Die door hun lot tot de dood gedreven worden.
Hun tragische einde, vol misverstanden en verdriet,
Beëindigt eindelijk de haat van hun ouders.
De angstige reis van hun noodlottige liefde,
En het aanhoudend razen van ouderlijke woede,
Die niets dan de dood van hun kinderen kon stoppen,
Dat alles tonen wij in een stuk van twee uur.
Als jullie goed willen luisteren en kijken,
Doen wij ons best om de rest te laten spreken.”
Als ik dit zou lezen, raak ik al vermoeid van de vertaal slag. Wat als ik dit zou moeten voordragen aan een stel pubers? Haken ze toch meteen af?
“Twee families, even rijk en trots,
ruziën al zo lang dat niemand meer weet waarom.
In de stad Verona breekt hun ruzie opnieuw uit
en gewone mensen raken gewond.
Tussen die twee families worden
twee jonge mensen stapelverliefd.
Maar hun liefde is vanaf het begin gedoemd te mislukken.
Ze sterven allebei en pas dan
beseffen hun ouders wat ze hebben aangericht.
Hun moeilijke liefde, vol geheimen en verdriet,
en de koppigheid van hun ouders,
die alleen door hun dood kon stoppen,
dat is waar dit toneelstuk over gaat.
Als je blijft kijken en luisteren,
doen wij ons best om het goed aan je te laten zien.”
Zo, ja hier zou ik als puber nog naar kunnen luisteren, pubers hebben immers een spanningsboog van een goudvis, zou het nog duidelijker kunnen?
…hoe doen ze dat eigenlijk bij het jeugdjournaal?
“Er waren twee families,
die altijd ruzie maakten.
Ze woonden in een mooie stad, Verona.
Twee kinderen uit die families
werden verliefd op elkaar.
Maar hun ouders wilden dat niet.
Door al het gedoe ging het helemaal mis.
De kinderen stierven, en toen pas
beseften de ouders hoe dom de ruzie was.
In dit verhaal zie je
hoe dat allemaal is gebeurd.
Als je goed kijkt en luistert,
vertellen wij het stap voor stap.”
Van eenvoud tot poëzie
Een tekst herschrijven is soms als ademhalen in omgekeerde volgorde. Van automagisch naar bewust en vice versa.
Je begint bij iets eenvoudigs een eigen versie, helder en begrijpelijk.
Daarna komt een vertaalslag, een poging om iets ouds in het nu te plaatsen.
En weer daarna, dieper verscholen, ligt het oorspronkelijke gedicht, de poëzie die eens de wereld voor het eerst raakte.
Wie dit artikel van onder naar boven leest, maakt de reis terug.
Van helderheid naar verbeelding,
van betekenis naar mysterie,
van uitleg naar kunst.
Het is geen vaste route, geen waarheid maar een oefening in lezen, denken en voelen. In zien hoe taal leeft, zelfs als je bij het einde begint.